Waterphone là một loại nhạc cụ gõ tự tạo âm, được phát minh và phát triển bởi Richard Waters – một nghệ sĩ và nhà sáng chế người Mỹ. Nhạc cụ này gồm một bát cộng hưởng bằng thép không gỉ, gắn xung quanh là các thanh đồng dài ngắn khác nhau, và chứa một lượng nước nhỏ bên trong để tạo ra âm thanh kỳ lạ, vang vọng và huyền bí.
Với khả năng tạo ra những âm thanh như đến từ thế giới khác, đàn waterphone thường được ví như “đàn hồn ma” và xuất hiện trong hàng loạt bộ phim kinh dị và khoa học viễn tưởng.
Cấu tạo và nguyên lý hoạt động của Waterphone
Cấu tạo chính:
Bát cộng hưởng (resonator bowl): bằng thép không gỉ, hình tròn hoặc oval.
Cổ trụ (cylindrical neck): nối phần thân đàn với phần tay cầm.
Các thanh kim loại: thường bằng đồng hoặc đồng thau, có độ dài và đường kính khác nhau.
Nước bên trong: một lượng nhỏ nước được đổ vào để tạo dao động âm thanh đặc biệt.
Nguyên lý phát âm:
Khi được kéo bằng vĩ (bowing) hoặc gõ bằng chày cao su, các thanh kim loại rung động, kết hợp với chuyển động của nước tạo ra các âm không hòa âm (inharmonic), gây cảm giác bí ẩn, ma mị.
Chuyển động của nước ảnh hưởng đến cao độ và âm sắc, khiến âm thanh luôn biến đổi, khó đoán.
Kích thước và phân loại Waterphone
Waterphone từng được Richard Waters sản xuất với 4 phiên bản chính:
Standard (7 inch): loại nhỏ, dễ di chuyển.
Whaler (12 inch): phổ biến cho biểu diễn trực tiếp.
Bass (14 inch): âm trầm, rung động sâu.
MegaBass (16 inch): âm thanh cực kỳ vang và dày.
Ngoài ra, một số biến thể hiện đại như:
Hyperstellar Sailophone – sáng tạo của Sławek Janus với cần cong và âm trầm sâu hơn.
Evelyn Glennie Hyperstellar Waterphone – phiên bản 2 buồng cộng hưởng độc đáo.
Cách chơi đàn Waterphone
Waterphone có thể được chơi theo nhiều cách:
Kéo bằng vĩ đàn violin: tạo âm thanh lướt, rít, giống như tiếng hét từ xa.
Gõ bằng dùi mềm (superball mallet): tạo âm dội lặp, vang xa.
Lắc nhẹ khi có nước: giúp âm dao động thay đổi ngẫu nhiên, tạo hiệu ứng kỳ ảo.
Kết hợp nhiều kỹ thuật: mang lại hiệu quả trình diễn độc đáo cho nghệ sĩ.
Ứng dụng của Waterphone trong âm nhạc và điện ảnh
Âm nhạc nghệ thuật & đương đại:
Được sử dụng bởi các nhà soạn nhạc nổi tiếng như Sofia Gubaidulina, John Mackey, Ludovico Einaudi, và Tan Dun.
Nhạc sĩ Björk, Jean-Michel Jarre cũng sử dụng waterphone trong biểu diễn và thu âm album.
Nhạc nền phim:
Waterphone thường được dùng để tạo cảm giác hồi hộp, lo âu trong các bộ phim:
Poltergeist, The Matrix, Star Trek, Crouching Tiger, Hidden Dragon, Let the Right One In...
Xuất hiện trong show truyền hình nổi tiếng: 24h, Hell’s Kitchen, Kitchen Nightmares.
Giao tiếp sinh vật biển:
Được Jim Nollman sử dụng để giao tiếp với cá voi và các loài sinh vật biển thông qua sóng âm dưới nước.
Những bản thu nổi bật sử dụng Waterphone
Water Dreams – Richard Waters & Friends (2000)
Dauwhe – John Carter Octet (1982)
The Boy Who Wanted To Talk To Whales – Robert Minden Ensemble (1989)
Water Passion – Tan Dun (2002)
Oxymore – Jean-Michel Jarre (2022)
Kết luận
Waterphone là nhạc cụ lý tưởng cho những ai yêu thích âm nhạc siêu thực, điện ảnh kinh dị, và sáng tạo nghệ thuật đương đại. Với âm thanh ma mị đặc trưng không thể nhầm lẫn, waterphone đã và đang tạo nên dấu ấn đặc biệt trong âm nhạc thế giới.
