Harmonica thủy tinh là gì?
Glass Armonica hay đàn harmonica thủy tinh là một loại nhạc cụ tự vang (idiophone) được hoàn thiện bởi Benjamin Franklin vào năm 1761, dựa trên nguyên lý của verres musicaux (các ly nước phát ra âm thanh khi chà lên miệng ly). Franklin đã đặt tên nhạc cụ là “Armonica”, bắt nguồn từ tiếng Ý “harmonia” – hài hòa.
Cấu tạo và nguyên lý hoạt động của đàn harmonica thủy tinh
Cấu tạo chính:
Gồm một trục ngang quay được (bằng bàn đạp hoặc động cơ điện hiện đại).
Trên trục là các bát pha lê hoặc thủy tinh với đường kính khác nhau (các bát lớn tạo âm trầm, bát nhỏ cho âm cao).
Người chơi làm ướt ngón tay rồi chà nhẹ lên vành bát để tạo âm thanh ngân vang, trong trẻo và không có âm gõ đầu nốt như các nhạc cụ khác.
Nguyên lý âm thanh:
Âm thanh được tạo ra nhờ rung động do ma sát giữa tay và bề mặt bát.
Không cần dùng lực mạnh, âm thanh phát ra êm dịu, như tiếng ngân vọng thiên giới.
Lịch sử phát triển đàn harmonica thủy tinh
Từ đỉnh cao danh vọng đến sự quên lãng
Thế kỷ 18 – 19: Được các nhạc sĩ cổ điển như Mozart, Strauss, Saint-Saëns, Donizetti sử dụng.
Franz Mesmer, cha đẻ của liệu pháp thôi miên, từng dùng đàn trong các buổi trị liệu.
Tuy nhiên, vì âm thanh quá kỳ lạ, nhiều thành phố Đức cấm biểu diễn đàn harmonica thủy tinh với lý do: gây sảy thai, làm chó hú, khiến người chơi phát điên.
Có thể do hàm lượng chì trong thủy tinh thời đó gây nhiễm độc (saturnisme).
Hồi sinh trong thế kỷ 20 – 21
1982: Nghệ nhân thủy tinh Gerhard Finkenbeiner hồi sinh sản xuất đàn harmonica thủy tinh tại Mỹ.
Ngày nay, đàn được trình diễn bởi các nghệ sĩ như Thomas Bloch, Dennis James, xuất hiện trong cả nhạc cổ điển, phim ảnh và nhạc đương đại.
Ứng dụng hiện đại của harmonica thủy tinh
Trong âm nhạc cổ điển:
Mozart sáng tác Adagio và Rondo K.617 dành riêng cho nhạc cụ này.
Được gọi là “Orgue des Anges” (Đàn của các thiên thần) bởi Niccolò Paganini.
Trong phim và âm nhạc hiện đại:
Philippe Sarde sử dụng trong nhạc phim Le Locataire (1976).
Xuất hiện trong MTV Unplugged của KoЯn với bài “Falling Away From Me”.
Có mặt trong opera Monkey, Journey to the West của Gorillaz (2007).
Nghệ sĩ Dean Shostak sản xuất nhiều album: Crystal Carols, Celtic Crystal, 18th Century Mother Goose Songs…
Một số nhà soạn nhạc và nghệ sĩ nổi bật
Cổ điển:
Wolfgang Amadeus Mozart
Johann Adolph Hasse
Antoine Reicha
Camille Saint-Saëns
Richard Strauss
Gaetano Donizetti
Hiện đại:
George Crumb
Philippe Sarde
Tom Waits
Thomas Bloch
Émilie Simon
Damon Albarn (Gorillaz)
Jan Erik Mikalsen
Nils Frahm
Tầm ảnh hưởng của đàn harmonica thủy tinh
Là nhạc cụ hiếm có nhưng được tôn sùng, đàn harmonica thủy tinh vẫn giữ được sự kính trọng trong giới nhạc sĩ và nhà soạn nhạc.
Được ví như âm thanh của linh hồn, nó mang lại cảm giác huyền bí, trong sáng, siêu thực không nhạc cụ nào có thể thay thế.
Kết luận
Đàn harmonica thủy tinh là sự giao thoa giữa khoa học, nghệ thuật và tinh thần, mang lại trải nghiệm âm thanh vượt thời gian. Dù từng bị quên lãng, ngày nay, âm thanh trong trẻo và mê hoặc của nó đã và đang được trân trọng trong các sân khấu âm nhạc cổ điển và đương đại trên toàn thế giới.
