Đàn cưa âm nhạc, hay còn gọi là musical saw hoặc singing saw, là một trong những nhạc cụ độc đáo và đầy mê hoặc nhất từng được con người sáng tạo. Từ một vật dụng vốn chỉ dùng để cắt gỗ, chiếc cưa tưởng chừng vô tri đã trở thành nguồn cảm hứng cho những giai điệu huyền bí, sâu lắng và siêu thực. Sự kết hợp giữa hình dáng mộc mạc và âm thanh gần giống với giọng hát con người đã khiến đàn cưa âm nhạc trở thành biểu tượng của sự sáng tạo không giới hạn trong nghệ thuật.
Đàn cưa âm nhạc là một loại nhạc cụ thuộc nhóm idiophone (nhạc cụ tự thân phát ra âm thanh khi được rung động), thường được phân loại theo hệ thống Hornbostel–Sachs là 132.1 – đàn ma sát trên phiến đơn lẻ. Âm thanh của nó thường được miêu tả là giống theremin, đầy vang vọng, ma mị và có khả năng lướt glissando (chuyển từ nốt này sang nốt khác một cách liền mạch).
Cấu tạo và cách chơi đàn cưa âm nhạc
Đàn cưa thường được làm từ thép mỏng, có thể là cưa gỗ thông thường hoặc các mẫu cưa chuyên dụng được thiết kế riêng cho âm nhạc. Người chơi – gọi là sawist – thường ngồi, giữ tay cầm của cưa giữa hai chân, tay còn lại giữ đầu cưa và uốn cong lưỡi thành hình chữ S. Đoạn phẳng ở giữa đường cong – gọi là “sweet spot” – chính là nơi tạo ra âm thanh. Người chơi dùng vĩ kéo (thường là vĩ violin hoặc cello) để kéo dọc theo cạnh không có răng cưa, tạo nên âm thanh vang và ngân dài. Bằng cách điều chỉnh độ cong của lưỡi cưa, người chơi có thể điều chỉnh cao độ của nốt nhạc. Vibrato (rung âm) được tạo bằng cách rung nhẹ tay hoặc chân đang giữ đầu cưa.
Một số người còn sử dụng gậy cao su hoặc vồ gõ để tạo âm thay vì dùng vĩ kéo. Ngoài ra, các kỹ thuật như glissando (lướt âm), harmonics (nốt bồi), và tremolo (rung liên tục) cũng được ứng dụng để tạo hiệu ứng âm thanh đặc biệt.
Các loại đàn cưa âm nhạc
Có hai dạng phổ biến:
Cưa thường: Loại cưa gỗ thông dụng được “cải biên” để chơi nhạc. Tuy rẻ và dễ kiếm, nhưng âm thanh không phong phú bằng cưa chuyên dụng.
Cưa âm nhạc chuyên dụng: Được thiết kế với lưỡi thép dài, mỏng hơn và không có răng cưa, cho phép uốn cong dễ dàng hơn, âm thanh sâu hơn và phạm vi rộng hơn (2–4 quãng tám, thậm chí đến 5).
Sản xuất và thương hiệu nổi tiếng
Từ đầu thế kỷ 20, nhiều hãng tại Mỹ, Đức, Pháp và Anh đã sản xuất đàn cưa chuyên dụng. Một số tên tuổi nổi bật bao gồm:
Mussehl & Westphal (Mỹ) – thương hiệu lâu đời nhất còn hoạt động
Charlie Blacklock Musical Saws (Mỹ)
Thomas Flinn & Company (Anh)
Bahco (Thụy Điển) – nổi bật với mẫu “Stradivarius”
Alexis (Pháp), Feldmann và Stövesandt (Đức)
Ngoài ra, một số dòng cưa hiện đại còn được tích hợp bộ cảm biến (pickup) như “JackSaw” để khuếch đại âm thanh hoặc dùng trong biểu diễn chuyên nghiệp.
Ứng dụng và biểu diễn
Đàn cưa không chỉ xuất hiện trong âm nhạc dân gian Mỹ hay Nga, mà còn có mặt trong:
Âm nhạc cổ điển: Được sử dụng trong tác phẩm của các nhà soạn nhạc như Shostakovich, Khachaturian, George Crumb, Giacinto Scelsi, Penderecki...
Nhạc phim: Xuất hiện trong các phim như Another Earth, Delicatessen, The Boxtrolls, One Flew Over the Cuckoo’s Nest.
Sân khấu Broadway và nhạc kịch: Được dùng để tạo hiệu ứng âm thanh đặc biệt hoặc lồng tiếng ma mị.
Biểu diễn đường phố: Đàn cưa thu hút đám đông bởi vẻ ngoài khác lạ và âm thanh “siêu thực” mà nó mang lại.
Các nghệ sĩ nổi bật
Natalia Paruz (Saw Lady): Người tiên phong biểu diễn với dàn nhạc giao hưởng, truyền hình, Broadway, và tổ chức lễ hội đàn cưa quốc tế tại Mỹ và Israel.
David Coulter: Hợp tác cùng Tom Waits, Gorillaz và các nhà soạn nhạc phim.
Julian Koster (Neutral Milk Hotel), Marlene Dietrich, That 1 Guy, Christine Johnston, Angela Perley, Liu Ya (Trung Quốc)...
Sự kiện và kỷ lục thế giới
Lễ hội quốc tế đàn cưa âm nhạc (IMSA Festival) được tổ chức hàng năm tại California và New York.
Kỷ lục Guinness: Năm 2009, 53 người đã cùng biểu diễn đàn cưa trong một sự kiện tại New York.
Các lễ hội tương tự cũng được tổ chức tại Nhật Bản, Trung Quốc, Ba Lan và Israel.
Kết luận
Đàn cưa âm nhạc là sự giao thoa kỳ diệu giữa thô mộc và tinh tế, giữa sáng tạo nghệ thuật và công cụ lao động. Từ những bản dân ca mộc mạc cho tới các bản giao hưởng đương đại, đàn cưa mang đến âm thanh đặc biệt không thể nhầm lẫn – một thứ âm thanh khiến người nghe cảm thấy như lạc vào thế giới khác. Đối với những ai đang tìm kiếm một nhạc cụ độc lạ, truyền cảm hứng và mang đậm chất nghệ thuật, đàn cưa âm nhạc chính là lựa chọn đầy mê hoặc.
